پناہ بلوچ نا ”راستکیک “خواننگ کڑزک

پروفیسرغمخوارحیات
بھاز کم بندغ اتیٹ دونو گشا دئس مریک کہ او اسٹ آن زیات کاریم تے سرجمی تون کننگ کیک اسٹ آن زیات لائخی تہ خواجہ” پناہ بلوچ“ ئِ کہ اوفک بلوچی آن بید اُردو، سندھی ، براہوئی ، انگریزی و ایلو زبان تیٹ ہم نوشت وتخلیق نا گشاد تخرہ ۔
راستکیک اوفتا براہوئی زبان ٹی شینک مروک آ ہموکتاب ئِ ہراٹی پٹ پول و تاریخ نا سرھال آ چندی نوشتانک آک ساڑی و۔ داکان مہٹ ہم اوفتا کتاب آک و نوشتانک آک مختلف ڈول نا سرھال تے آشینک مسنو ولے پٹ وپول پناہ بلوچ نا اولیکو ترجیح ئِ کہ اونا گیشتری نوشت آک پٹ وپول نا پڑا ساڑی و۔ نوشت نا پڑا غٹ آن سخت انگا کاریم پٹ وپول ئِ ۔ براہوئی زبان اٹ پٹ وپول نا بنداﺅئِ داڑے ساڑی فرہنگیک تخار کہ اوفک چندی کتاب اتے پٹ وپول نا پڑا شینک کریر اوکان پد ڈاکٹر عبدالرحمن براہوئی ہمو خواجہ ہرا کلان زیات براہوئی ادب نا خلقی مڈّ ی ئِ پٹ وپول کرسہ کتابی دروشم ٹی شینک کرفینے ۔
ولے براہوئی ٹی بلوچ تاریخ نا حوالہ غا راستیکیک آن مہٹ خاصو کتاب شینک متنے اسہ کتاب ئس ثاقب نسیم ناننتون ارے ولے اواوفتا تینا پٹ وپول ئس اف بلکہ اُردوآن بدل کروک کتاب اسے ۔ پٹ وپول نا پڑا براہوئی ادب اٹ ہراایم فل یا پی ایچ ڈیک مسنو اوفتے ٹی ہم بازیکہ نزوریک اریر اونا سبب دادے کہ داڑے ایم فل کروک زیات خواجہ وگودیک علم وآگہی کن شعوری پڑا کاریم کتنو بلکہ خانہ پری نا حد اسکان جاگہ ئس توسنو داکاایکا منہ پنہ ئس بریبر کرینو دُن ایم فل تیارمسنے ۔ ولے گواچنی پٹ وپول کن بندغ ئِ ہنوئی مریک خواری کروئی مریک ۔ پناہ بلو چ ہراپٹ وپول تے چائے ہراسرھال کہ کرینے اوہنانے مخلوک آن وکتاب اتے آن باقاعدہ حوالہ غاتون مون مستی ایسنے ۔

راستکیک نا شینک نا مسخت ئِ بیان کرسہ پناہ بلوچ لکھک :”بلوچستان نا تہذیب و ثقافت تینٹ کوکار کرساپائک کہ بلوچ دا ڈھیہ انا کل آن متکن آ باتی ئِ ۔ داربیدئی دریافت آتیان بلوچ ثقافت نا قدامت پاش مریک ۔ ہراپک کیک کہ بلوچ دادھرتی نا متکن آ باتی ئِ وہزارآسال آن داڑے آبادئِ ۔ پوسکن آ چِین ئِ تاریخ نا پنہ غاتیان تالان انگا رَدی نا مِش ئِ مُرکروئی ئِ “(پنہ :6)
یعنی ننا تاریخ نا بارواٹ ہروڑ غلط بیانی کننگانے ہموردی تے ہمو مفروضہ غاتے رد کننگ نا مسخت اٹ دا کتاب شینک کننگانے۔ تاکہ گواچی راجی تاریخ مون آبریک۔
راستیکیک ہراکہ اوفتا بلوچ تاریخ ، بلوچ سیم ودنگ /جغرافیہ ، بلوچ تہذیب ، بلوچ ڈھیہ آ ساڑی قلعہ و میریک ، بلوچ ڈھیہ آ ساڑی مَشک ،بلوچ راج اٹ ذالبول نا کارکڑدنا حوالہ غا نوشتوک آ کتاب ئِ ۔
راستکیک اسہ سرھال نا ڈول سلسلہ تون ہمگرنچ افک ولے داٹی ہرابنیاتی معلومات دوئی مریک اوسِتا کڑزک ۔ انتئے کہ ننا گورا زیات تر خواجہ غاک تاریخ نوشتہ کننگ وخت آہم جانبداری نا پڑا ہنسہ تنگ نظری نا گواچی تاریخ نا نوشت نا بجائے ایلو سیال اتے پیغور تسنو و تینا قوم و تاریخ ئِ خوامخواہ خوش فہمی تہ بنیاتا صفت کرینو یا ہمو گڑاک اوفتون افس ہموفتے زورزبردستی تینا ئی کرینے ۔ کنا خڑک آ ہرکس انت ئس کہ لکھک او داہوشان دپ کہ کنا نوشت تاریخ نا بشخ ئس مننگ ئِ ۔ ولے اسہ نوشتہ کارئس اگہ بدنیتی نا پڑ اقلم ارفک او دا ثابت کننگ خوائک کہ ای بروک آ زَنک ئِ دا باوری ایتیوکہ کلان سُچا و کلان بڑز تر بیرہ نن اُن تو اونا ہند اعمل تینٹ اودے شیف خلیک دا کتاب اٹ پناہ بلوچ ہر امضامین تے اوارکرینے دافک ہمو تنگ نظر سوچ نا ورندی ئِ ایترہ ۔ دُنکہ بھاز ا سنگت آک بقول ئِ پناہ بلوچ دابحث ئِ ہم اوفتون کرینو کہ چاکراعظم گواچنی اخہ اسہ فرضی وکڑدارئس مسونے ۔ ہنداخواجہ تا ورندی ٹی اوفک داکتاب اٹ ”سبی ، تاریخ وراستکی “ نا سرھال آ سرجم ونوشت اس ایسنے :
(پنہ :57)
دا وڑ نا سوج آک بائدئِ مریر و پناہ بلوچ آن مریر اسٹ تو پناہ بلوچ ئِ سوج ارفنگ واوفتا ورندی ئِ تننگ اٹ چس ئس بریک ولدا داڈول نا سوج آک اودے نوشت نا پڑا تحریک ترسہ متحرک کیرہ تہ گڑا اوکائک اسیکہ واپٹ وپول کیک بقول وحید زہیر کہ پناہ متکنا پوتی تے پَٹک۔
داکتاب نا ہراسہ سرھال اکیڈمک حوالہ تون شینک مروک ئِ پناہ بلوچ تینا ہیت اتے آ کج بحثی ٹی ہنتنے بلکہ حوالہ ولد اکلان جواننگا گڑا داکہ ہمو ہند نا نشانی تون کتاب اٹ مون مستی بسونے ۔ دُنکہ او”بلوچ تہذیبی سفر “نا سرھال لکھک:”بلوچستان اٹی یانزدہ ہزار سال متکن آ تہذیب آتا امام مہرگڑھ نا دریافت آثارقدیمہ نا چاہندارآتے اپاخہ کرینے “۔ اومون مستی حوالہ ترسہ پائک:”مہر گڑھ ٹی دنان نا آپریشن ہم خل انا ازباب آتا کمک اٹ کننگاکہ ۔ داتینا دورنا غٹ آن زیات شون ہلوک آ تہذیب ئِ ۔ داڑے بارکھان آن ہفت کروڑ سال متکنا آ ڈائنوسار تا رکاز (Fossils) ، ڈیرہ بگٹی آن مسہ کروڑ سال مکتن آ بلوچی تھریم رکاز واِراکروڑ سال متکن بگٹی لیمور (Lemur)نا رکاز نا دریافت دنیا نا کل آن متکن آ مذہبی ربیدہ ئی نشان ”سواتسکا“نا آثارقدیمہ غاتانشان تا رسینگ وداسکان دانا کاریم اٹ اتنگ دا جاگہ نا تہذیبی سفر نا قدامت ئِ پاش کیک (پنہ:36)
دا بارواٹ ڈاکٹر لیاقت سنی کتاب اٹ اسٹی نا کلہو نا سرھال آلکھک:”پناہ بلوچ داکتاب اٹ مسکوئی زند، تاریخ نا جتاجتاہالوتیان ہلوک بلوچ راج انا تب ، ٹنڑ، زندوبود، بودبیرشت ہر چنکا بھلا سرھال ئِ داخس ہنین انگالوذآتیٹی خلانے کہ ہربندغ اسہ سرھال اس خواننگ کن بناکرے تاکہ ایسر کتنے تے تو است اِلیپک (پنہ :10)
کس اگہ بلوچ سیاست آن بنیات آن ہلیس تہ اینونا دے اسکان مروک آ شیفی بڑزی و بلوچ راج نا سیاسی تب (نفسیات) نا جاچ ئِ ہلنگ خوائک تو داکتاب ٹی ساڑی مضمون ”بیست می کرن اٹی بلوچ سیاست نا شیف بڑزی تا جاچئِ“المی خوان ئِ ۔ دامضمون ٹی بلوچ سیاست نا بنداﺅ ئِ تخاک سیاسی مہکش آک میر یوسف عزیز مگسی ، میر عبدالعزیز کرد، میر گل خان نصیر ، میر غوث بخش بزنجو و ایلوخواجہ غاتا سرجمی تون کارکڑدئِ بیان کرینے ۔ گوکہ دا پناہ بلوچ نا متکنو مضمون اسے ہرادے کتاب اٹی اوارکننگانے ولے داٹی 1930آن ہلیس تہ اینو نا بلوچ سیاسی جاور نا بیان تاریخی حوالہ غاتون ساڑی ئِ ۔ ہرا سیاسی پڑا اوارمروک خوانندہ و سیاست کارتے رابلدی ایتک کہ بلوچ ہمر سیاست کرینے انت حالیت آک مسنو کہ یوسف عزیز تینا سنگت اتون اوار اولیکو وار انجمن ِ اتحادِ بلوچاں نا پنٹ ولدا قلات اسٹیٹ نیشنل پارٹی نا پن اٹ سیاسی تنظیم تے ٹہیفنے ۔ ایہن ہم ہراسہ بندغ ئس کہ ہراراج آن تعلق تخک اودے کم ازکم داخبر تو مرے کہ ای دیر اُٹ کنا بُن پیرہ ہراکان بسنے نن ہرا کہول وقبیلہ غان تعلق تخنہ ننا راجی تاریخ نا پڑا انت اہمیت ئسے دا چاہنداریک ہراسٹ کن ضروری وولے شومئی قسمت کہ نن پین راج اتا تاریخ آن آگاہ اُن ولے تینا بارواٹ تینا اکابرین تہ بارواٹ درک تخپنہ سبب دادے کہ ایلو تاریخ آک ننے تعلیمی درستی کتاب اتیٹ خواننگ کہ دوبریرہ وختس کہ ننا تینا تاریخ نا بارواٹ درسی کتاب اتیٹ خاصو زکر ئس اف تو نن ہندا سرپند مرینہ کہ ننے ہچو تاریخی حوالہ ئس افک ۔ راستکیک ہند املاسی ئِ مُر کننگ نا کوشست اسے و اُمیت ئِ پنا ہ بلوچ مون مستی بلوچ تاریخ نا پڑا داکان گیشتر کاریم کرو۔ گڈسر اٹ ہمو بلوچ کلاسیکل شاعرہ مہناز بلوچ نا ہمو نظم ہرابلوچ ذالکارقلمکار نا سرھال آداکتاب اٹ ساڑی ئِ۔ ای دانظم ئِ ہچ گیرام دننگ کپرہ ہراکنا تہٹی ساڑی شاعرئِ گوڑیفینے کہ اسہ ناخوانندہ وبلوچ ذالبول ئس اینو آن کئی سال مالہو دا ڈول نا فلسفہ سے تون اوار شعریت وجمالیات آن پُرو شعرپارینے ہرافتے آ بندغ فخرمحسو س کیک ۔ مہناز بلوچ بلاشبہ اسہ مزاحمتی شاعرہ اسے کہ اونا شاعری ٹی بلوچ راج نا فطری ردعمل و مزاحمت کننگ نا تب ساڑی ئِ وختس مہناز ئِ دوبہ ئس لگک گڑا اونا ہند انظم ئِ پائک نظم بلوچی ٹی ئِ ولے داڑے پناہ بلوچ باز گچینو وڑاسے ٹی دادے براہوئی ٹی مَٹ کرینے :
ای پَتّن پنی آ انجیر نا ہمو درخت اُٹ
ہرایاتو بڑز بالا مَش تا ٹُل آ رُدک
یا، خرن آگھٹ وتلارآتئے لڈک
ای گھٹ وتلارآتیٹی ردُوک ئُ
خرن ئُ درخت اسے اُٹ
کہ ہراتم سویل نا ترندآ تہوک چکّرہ
ولے کنا سرہ ئِ تہو شیف کننگ کپک
واسہ پِرئس ہم کنے پالفنگ کپک (پنہ :104)